Deprem Sonrası Taş Kaplamalarda Hasar Tespiti

Bir depremin ardından insanlar önce yapının ayakta olup olmadığına, sonra evin içindeki hasara bakar. Mermer bir zeminde açılan çatlak, giriş holünde duvardan ayrılmış bir plaka ya da merdivende kırılmış bir basamak burnu bu ikinci bakışta göze çarpar. Bu hasarların bir bölümü yalnızca kaplamayla ilgilidir ve onarılabilir; bir bölümü ise yapının taşıyıcı sisteminde bir sorunun yüzeye yansıyan işareti olabilir. Bu yazıda taş kaplamalardaki hasarların nasıl kontrol edileceğini, düşme riskinin neden ilk sırada ele alınması gerektiğini, hangi işaretlerde mutlaka bir inşaat mühendisine başvurulması gerektiğini ve kaplama onarımının hangi sırayla yapılacağını anlatıyoruz.

Kısaca: Deprem sonrasında ilk karar yapının güvenliğiyle ilgilidir ve yetkili kurumlara ya da bir inşaat mühendisine aittir. Taş kaplamada ise önce baş hizasının üstündeki ayrılmış ya da çatlamış plakalar gibi düşme riski taşıyan bölgeler kapatılır, ardından zemin, duvar, merdiven ve cephe sistemli biçimde kontrol edilir. Onarım, yapının güvenli olduğu netleştikten sonra belirli bir sırayla yapılır.

Önce Yapı, Sonra Kaplama

Taş kaplama bir binanın en dış katmanıdır; yapının taşıyıcı sistemini değil, onun üzerindeki yüzeyi oluşturur. Bu nedenle kaplamada görülen bir çatlak, alttaki duvarın ya da döşemenin durumunu her zaman doğru yansıtmaz. Sağlam bir yapıda kaplama, yapıştırma bağının zayıf olduğu yerlerde ayrılabilir; tersine, kaplaması hasarsız görünen bir duvarın arkasında taşıyıcı elemanlarda hasar bulunabilir.

Türkiye'de büyük depremlerden sonra binaların hasar durumu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın teknik ekiplerince tespit edilir. Bu tespitlerde binalar hasarsız, az hasarlı, orta hasarlı, ağır hasarlı, acil yıkılacak ve yıkık gibi sınıflara ayrılır; sonuç e-Devlet üzerinden sorgulanabilir. Hasarsız ve az hasarlı binalar genellikle kullanılabilir kabul edilirken, orta hasarlı binaların ayrıntılı değerlendirilmesi gerekir. Güncel başvuru ve sorgulama yolları için Bakanlığın ve e-Devlet'in duyurularına bakılmalıdır.

Bu yazıdaki kontrol listesi, yapının güvenliği konusunda bir karar aracı değildir. Taşıyıcı sistemde şüphe varsa, binaya girmeden önce yetkili tespit sonucunu beklemek ya da bir inşaat mühendisinden görüş almak gerekir. Taş kaplamayla ilgili inceleme, yapının kullanılabilir olduğu netleştikten sonra başlar.

Taş Kaplama Depremde Nasıl Hasar Görür?

Deprem sırasında yapı salınır; duvarlar, döşemeler ve kolonlar birbirine göre küçük ama ani hareketler yapar. Taş kaplama bu hareketleri izlemek zorundadır, ancak taş sert ve esnemesi sınırlı bir malzemedir. Hareket, kaplamanın en zayıf noktalarında, yani derzlerde, yapıştırma bağının eksik olduğu yerlerde ve plakaların köşelerinde kendini gösterir.

Zeminlerde en sık görülen hasarlar derz çatlakları, plakaların yapıştırıcıdan ayrılarak kof hâle gelmesi ve bazı plakalarda çatlamadır. Döşeme betonunun hareket ettiği hatlarda, örneğin iki döşeme parçasının birleştiği yerde, çatlaklar zemin boyunca bir çizgi izleyebilir. Duvar kaplamalarında ise plakalar duvardan ayrılabilir, köşelerinden kırılabilir ya da yerinden kayabilir. Dış cephelerde ankrajla tutturulmuş plakalarda bağlantılar gevşeyebilir ya da plakalar ankraj deliklerinden çatlayabilir.

Merdivenler, deprem sırasında katlar arasındaki göreli hareketi taşıdıkları için özel bir dikkat ister. Basamak plakaları ve rıhtlar yerinden oynayabilir, sahanlık birleşimlerinde çatlaklar görülebilir. Merdiven, binadan çıkış yolu olduğu için burada görülen gevşek bir basamak ya da kırık bir burun öncelikli olarak ele alınmalıdır.

Görsel Kontrol Listesi

Yapının kullanılabilir olduğu netleştikten sonra taş kaplama, belirli bir düzen içinde odadan odaya ve katman katman kontrol edilir. Her bulgu fotoğraflanır, yeri bir kat planı ya da basit bir kroki üzerine işaretlenir.

Zeminde

Zemin kontrolünde bakılması gereken başlıca noktalar şunlardır:

• Derz çatlakları: Derz dolgusunun kırılıp kırılmadığına ve çatlakların bir hat boyunca odayı geçip geçmediğine bakılır; uzun ve düz bir hat, alttaki döşemede bir harekete işaret edebilir.
• Plaka çatlakları: Plakaların ortasından ya da köşelerinden geçen yeni çatlaklar eski çatlaklardan ayırt edilir; yeni çatlağın kenarları temiz ve keskindir, içinde kir birikmemiştir.
• Kof plakalar: Plakalar vuruşla yoklanır; depremden önce tok ses veren bir bölgede boş ses duyuluyorsa, plaka yapıştırıcıdan ayrılmış olabilir.
• Kalkma ve kot farkı: Plaka kenarlarında yeni oluşan yükseklik farkları ayakla ve yandan gelen ışıkla kontrol edilir; takılıp düşme riski taşıyan yerler hemen işaretlenir.

Duvarda ve merdivende

Duvar kaplamaları ve merdivenler için kontrol listesi kısaca şöyledir:

• Ayrılmış plakalar: Duvar plakalarının kenarlarına hafifçe bastırılarak oynayıp oynamadığına, plaka ile duvar arasında yeni bir boşluk oluşup oluşmadığına bakılır.
• Köşe ve kenar kırıkları: Kapı ve pencere çevresindeki söve ve denizliklerde, duvar köşelerinde ve plaka birleşimlerinde kırık ve eksik parçalar not edilir.
• Basamak ve rıhtlar: Her basamağa dikkatle basılarak oynama kontrol edilir, basamak burunlarındaki kırıklar ve sahanlık birleşimlerindeki çatlaklar ayrıca kaydedilir.
• Asma ve yüksek kaplamalar: Giriş hollerinde, asansör önlerinde ve merdiven boşluklarında baş hizasının üstündeki plakalar, yere düşmüş küçük parçalar ve derzlerden dökülen harç tozu açısından incelenir.

Dış cephede ve bahçede

Binanın dışında kontrol, kaldırımdan ve bahçeden, yukarı bakılarak başlar. Cephe plakalarında yerinden kaymış, köşesi kırılmış ya da komşusuyla arasındaki derz açılmış plakalar dürbünle ya da telefonun yakınlaştırmasıyla incelenir. Pencere söveleri, denizlikler, parapet kapakları ve balkon korkuluklarındaki taş elemanlar, küçük oldukları için gözden kaçabilir ama yüksekten düştüklerinde en az büyük plakalar kadar tehlikelidir. Bahçe duvarlarının taş kapakları, giriş merdivenlerinin yan duvarları ve dış basamaklar da aynı turda kontrol edilir. Kaldırıma ya da bahçeye düşmüş küçük taş ve harç parçaları, hasarın tam üstte bir yerde olduğunu gösterir; bu parçaların yeri de not edilmelidir.

Düşme Riski: En Acil Konu

Taş kaplamadaki hasarların en tehlikelisi, yüksekteki bir plakanın düşmesidir. Bir mermer duvar plakası ağırdır ve kenarları keskindir; birkaç metreden düşen bir plaka ciddi yaralanmalara yol açabilir. Deprem sırasında ayrılmış ama yerinde kalmış bir plaka, artçı sarsıntılarda, kapı çarpmalarında ya da sıcaklık değişimiyle düşebilir.

Bu nedenle kontrolün ilk adımı, baş hizasının üstünde ayrılmış, çatlamış ya da oynayan plakaların bulunup bulunmadığına bakmaktır. Böyle bir plaka varsa, altındaki alan hemen kullanıma kapatılmalıdır. Bir apartman girişinde bu, girişin başka bir yoldan kullanılması ya da geçici bir koruma kurulması anlamına gelebilir. Dış cephede ise plakanın düşebileceği kaldırım ve bahçe bölümü şeritle ayrılmalıdır.

Ayrılmış yüksek plakaları yerinde sabitlemek ya da indirmek, merdiven ve sandalyeyle yapılacak bir iş değildir. Plakanın ağırlığı, yüksekte çalışma güvenliği ve plakanın elde kırılabilmesi gibi riskler nedeniyle bu iş iskele ya da uygun bir platformla, deneyimli bir ekip tarafından yapılmalıdır. Dış cephelerdeki ankrajlı sistemlerin kontrolü ise bağlantı elemanlarını tanıyan bir uzmanın işidir; ankrajlı cephelerin nasıl çalıştığını kuru cephe ankraj ve doğal taş yazısında anlattık.

Kaplama Çatlağı mı, Yapısal Çatlak mı?

Kaplamadaki bir çatlağın yalnızca taşı mı, yoksa arkasındaki duvarı ya da döşemeyi de mi ilgilendirdiğini anlamak, onarımın kapsamını belirler. Kesin ayrım bir inşaat mühendisinin incelemesiyle yapılır; ama bazı gözlemler bu incelemenin gerekip gerekmediği konusunda yol gösterir.

Yalnızca tek bir plakada kalan, plakanın içinde biten ve komşu plakalara ya da sıvaya geçmeyen çatlaklar çoğu zaman kaplamaya ait bir hasardır. Buna karşılık birden fazla plakayı aynı çizgide geçen, derzden derze devam eden, kaplamanın bittiği yerde sıvada ya da boyada sürdüğü görülen çatlaklar, alttaki elemanın da çatladığını düşündürür. Duvarlarda çapraz ya da çarpı biçimli çatlaklar, kolon ve kiriş birleşimlerinin yakınında görülen çatlaklar ve kapı ile pencerelerin açılıp kapanmasında yeni ortaya çıkan zorluklar, mutlaka mühendis görüşü gerektiren işaretlerdir.

Sık karşılaşılan gözlemler ve önerilen ilk adımlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Kaplama Onarımında Doğru Sıra

Deprem sonrasında taş kaplamayı hemen onarmak istemek anlaşılır bir istektir, ama sıranın doğru izlenmesi hem güvenlik hem maliyet açısından önemlidir. Yapı hakkında karar verilmeden yapılan bir kaplama onarımı, sonradan güçlendirme gerekirse sökülüp yeniden yapılmak zorunda kalabilir.

Önerdiğimiz genel sıra şöyledir:

1. Yapının durumunun netleşmesi: Resmî hasar tespit sonucu ya da bir inşaat mühendisinin görüşü alınır; güçlendirme gerekiyorsa kaplama onarımı bu işin planına bağlanır.
2. Düşme riskinin giderilmesi: Yüksekteki ayrılmış plakalar güvenli biçimde indirilir ya da geçici olarak sabitlenir, cephe altındaki alanlar korunur.
3. Belgeleme: Bütün bulgular fotoğraflanır, yerleri krokiye işlenir; sökülen plakalar numaralanarak saklanır ki aynı yerlerine geri konabilsin.
4. Kof ve kırık plakaların belirlenmesi: Zeminler vuruşla haritalanır, enjeksiyonla sabitlenebilecek plakalar ile sökülüp yeniden döşenmesi gerekenler ayrılır.
5. Onarım ve yeniden döşeme: Kof plakalar sabitlenir, kırık plakalar değiştirilir, çatlak ve kenar kırıkları onarılır, gerekli yerlerde hareket derzleri eklenir.
6. Derzlerin yenilenmesi ve silim: Çatlamış derzler temizlenip yeniden doldurulur; zemin, onarılan bölgelerin çevresiyle aynı kota ve parlaklığa gelmesi için silinir.

Kof plakaların sökmeden sabitlenmesini kof plaka enjeksiyon onarımı, kopan kenar ve köşelerin tamamlanmasını ise mermerde eksik parça tamamlama yazısında ayrıntılı anlattık.

Belgeleme, Sigorta ve Kayıtlar

Deprem sonrasında yapılan her kontrol, ileride sigorta, kat malikleri kurulu ya da yönetimle yapılacak görüşmelerde işe yarar. Hasarın fotoğrafları tarih bilgisiyle saklanmalı, her fotoğrafta hasarın yeri anlaşılacak bir geniş açı ve ayrıntıyı gösteren bir yakın çekim bulunmalıdır. Kaplamanın türü, döşeme yılı ve varsa daha önceki onarımlar da not edilmelidir.

Türkiye'de zorunlu deprem sigortası binanın kendisini güvence altına alır; konut sigortaları ve işyeri poliçeleri ise kapsamlarına göre ek teminatlar sunabilir. Taş kaplama hasarının hangi poliçe kapsamında değerlendirileceği, poliçenin şartlarına ve hasarın niteliğine bağlıdır; kesin bilgi için sigorta şirketine başvurmak gerekir. Bina yönetimlerinin ortak alanlardaki taş kaplamaları depremden önce kayıt altına alması, sonradan hasarın ayırt edilmesini çok kolaylaştırır; bunun için doğal taş envanteri çıkarmak yazısındaki yöntemden yararlanılabilir.

Yapınızın kullanılabilir olduğu netleştiyse ve taş kaplamada çatlak, kof plaka ya da ayrılmış parçalar görüyorsanız, düşme riski taşıyan bölgeleri kapattıktan sonra fotoğraflarla birlikte hizmet talep formu üzerinden bize ulaşabilirsiniz. Kaplamanın onarım sırasını, gerekiyorsa yapı uzmanınızla birlikte planlarız.