Kaymazlık Değerleri Nasıl Okunur? R Sınıfı, Sarkaç Testi ve Islak Zemin

Bir taş kataloğunda "R10", bir şartnamede "ıslak PTV en az 36", bir yabancı üreticinin belgesinde "DCOF 0,42" yazabilir. Üçü de kaymazlıkla ilgilidir ama üçü de farklı bir deneyin, farklı koşullarda verdiği sonuçtur ve birbirine çevrilemez. Yanlış okunan bir değer, kaygan bir zemini güvenli sanmaya ya da gereksiz yere pürüzlü bir yüzey seçmeye yol açar. Bu yazıda en yaygın test yöntemlerini, sınıfların ne anlattığını, laboratuvarda ölçülen değerle döşenmiş zeminde ölçülen değer arasındaki farkı ve doğal taş için bir raporu okurken nelere bakılması gerektiğini anlatıyoruz.

Kısaca: R sınıfları ve çıplak ayak sınıfları laboratuvardaki rampa deneyinden gelir ve ürünü tanımlar. Sarkaç testi hem laboratuvarda hem döşenmiş zeminde yapılabilir ve özellikle ıslak zeminin gerçek durumunu gösterir. Farklı yöntemlerin sonuçları birbirine dönüştürülemez; bir değeri okumadan önce hangi yöntemle, hangi koşulda ölçüldüğüne bakılmalıdır.

Kaymazlık Neden Tek Bir Sayıyla Anlatılamaz?

Kayma, ayakkabının ya da çıplak ayağın zeminle buluştuğu yerde, aradaki sürtünmenin vücudun ileri itişini karşılayamadığı anda olur. Bu sürtünmeyi yalnızca taş belirlemez. Ayakkabı tabanının malzemesi, zemindeki su, yağ ya da toz, yürüyüşün hızı ve kişinin adım biçimi de sonucu değiştirir. Kuru ve temiz bir cilalı mermer çoğu ayakkabıyla yeterli tutunma sağlarken, aynı yüzey üzerinde ince bir su filmi oluştuğunda durum hızla değişebilir.

Bu yüzden test yöntemleri gerçek yürüyüşün bir yönünü taklit eder: Kimi eğik bir rampada yürüyen kişiyi, kimi ayağın zemine değdiği anki hareketi, kimi de yüzeyde kayan sabit bir tabanı ölçer. Her yöntem kendi koşullarında anlamlıdır. Bir yöntemde iyi sonuç alan yüzeyin, başka bir yöntemde de aynı sırada çıkması beklenmemelidir. Avrupa'daki test yöntemlerini bir araya getiren EN 16165 standardında da farklı yöntemlerin sonuçlarının birbirine aktarılamayacağı açıkça vurgulanır.

Rampa Testi: R Sınıfları ve Çıplak Ayak Sınıfları

Rampa testinde numune plakalar eğimi ayarlanabilen bir platforma döşenir. Emniyet kemeriyle bağlı bir deneyci bu yüzeyde ileri geri yürür ve platformun eğimi kişi güvenle yürüyemeyecek noktaya gelene kadar artırılır. Ölçülen değer bu kritik açıdır. Açı ne kadar büyükse, yüzey o kadar tutunur demektir. Deney yalnızca laboratuvarda yapılabilir; döşenmiş bir zemini rampaya dönüştürmek mümkün olmadığından sonuç ürünün kendisini tanımlar.

Ayakkabılı rampa ve R sınıfları

Uzun yıllar Almanya'daki DIN 51130 adıyla bilinen bu yöntemde deneyci belirli tabanlı iş ayakkabıları giyer ve yüzey motor yağıyla kaplanır. Sonuçlar beş sınıfta toplanır: R9 yaklaşık 6 ile 10 derece arası, R10 10 ile 19 derece, R11 19 ile 27 derece, R12 27 ile 35 derece, R13 ise 35 derece ve üzeridir. 6 derecenin altında kalan yüzey sınıflandırılmaz. Bazı belgelerde R sınıfının yanında V harfiyle başlayan bir değer de görülür; bu, yüzeydeki girintilerin pislik ve sıvı tutabilecek hacmini anlatır ve ağırlıklı olarak endüstriyel zeminlerde önem taşır.

Çıplak ayak sınıfları

Havuz kenarı, duş ve soyunma odası gibi çıplak ayakla yürünen alanlar için ayrı bir rampa deneyi vardır. Daha önce DIN 51097 olarak bilinen bu yöntemde deneyci çıplak ayaktır ve yüzey ıslatılır. Sonuç üç sınıfla verilir: A sınıfı 12 dereceden, B sınıfı 18 dereceden, C sınıfı 24 dereceden başlar. Bu iki DIN yöntemi bugün EN 16165 içinde ayrı ekler olarak yer alır; yöntem ve sınıflar değişmeden korunmuştur.

R sınıfının en sık yanlış anlaşılan yanı şudur: Yağlı ve ayakkabılı bir deneyin sonucudur. Islak ve çıplak ayak koşulunu doğrudan anlatmaz; R11 bir taşın havuz kenarında da iyi olacağı sonucunu tek başına vermez.

Sarkaç Testi: Islak Zeminin Dili

Sarkaç testinde ucunda kauçuk bir kızak bulunan bir kol belirli bir yükseklikten serbest bırakılır, kızak yüzeyde kısa bir mesafe sürtünerek geçer ve kolun ne kadar yükseğe çıkabildiği bir ölçek üzerinde okunur. Yüzey ne kadar tutucuysa kol o kadar fazla enerji kaybeder ve değer yükselir. Bu değere İngiliz kaynaklarında PTV, yani sarkaç test değeri denir. Ayakkabılı yürüyüşü ve çıplak ayağı temsil etmek için farklı kauçuk kızaklar kullanılır.

Yöntemin en büyük avantajı taşınabilir olmasıdır. Aynı cihaz laboratuvarda numune plakayı da, yıllardır kullanılan bir lobi zeminini de ölçebilir. Ölçüm kuru ve ıslak olarak ayrı ayrı yapılır; kaza çoğunlukla ıslak zeminde olduğu için asıl bakılan genellikle ıslak değerdir. İngiltere'de yaygın kullanılan sınıflamada 0–24 arası yüksek, 25–35 arası orta, 36 ve üzeri düşük kayma riski olarak değerlendirilir. Doğal taş için ayrıca EN 14231 adlı, sarkaçla ölçümü tarif eden bir test standardı vardır; bu standart da sonucu kuru ve ıslak olarak ister.

Sarkaç değeri tek bir noktadan alınmaz. Zeminin farklı yerlerinden, yürüyüş yönünde ve buna dik yönde birkaç okuma yapılır. Kapı önü, asansör çıkışı ve temizlik makinesinin en çok geçtiği şerit, zeminin geri kalanından farklı sonuç verebilir.

Tribometreler ve DCOF Değeri

Tribometre, yüzeyde sabit hızla kayan bir tabanın karşılaştığı sürtünmeyi ölçen elektronik bir cihazdır. Amerika Birleşik Devletleri'nde seramik ve taş için yaygın olarak ANSI A326.3 standardı kullanılır ve sonuç dinamik sürtünme katsayısı, yani DCOF olarak verilir. Bu standart, ıslakken üzerinde yürünmesi beklenen düz iç mekân zeminleri için ıslak DCOF değerinin en az 0,42 olmasını öngörür.

DCOF değerini okurken iki nokta akılda tutulmalıdır. Birincisi, standardın kendi metninde de belirtildiği gibi bu değer yüzeyleri karşılaştırmaya yarar, bir kişinin kayıp kaymayacağını öngörmez. İkincisi, DCOF ile PTV ya da R sınıfı arasında güvenilir bir dönüşüm tablosu yoktur. Yurt dışından gelen bir taş ya da seramik belgesinde yalnızca DCOF yazıyorsa, Avrupa yöntemleriyle karşılaştırma yapmak için ayrı bir ölçüm gerekir.

Laboratuvar Değeri ile Zemindeki Gerçek

Bir ürün belgesindeki değer, fabrikadan yeni çıkmış, temiz ve belirli bir yüzey işlemine sahip numunelerin sonucudur. Döşenmiş bir zemin ise zamanla değişir. Yürüme yolları aşınır ve cilalanır, temizlik ürünleri yüzeyde ince bir kalıntı bırakabilir, girişlerden taşınan kum yüzeyi pürüzlendirir ya da tam tersine düzleştirir. Bu nedenle beş yıl önce R10 olarak alınan bir taşın bugün aynı davranışı göstermesi beklenmemelidir.

Tersi de olabilir: Laboratuvarda orta düzeyde sonuç veren bir taş, iyi bir paspas düzeni, doğru temizlik ürünü ve hızlı kurulama alışkanlığıyla günlük kullanımda sorunsuz davranabilir. Değer, ürünün başlangıç noktasını gösterir; zeminin güvenliğini ise o başlangıç noktası ile işletmenin bakım alışkanlıkları birlikte belirler. Bu yüzden satın alma aşamasında ürün belgesine, kullanım aşamasında ise yerinde ölçüme bakmak gerekir.

Döşenmiş zeminin durumunu anlamak için yapılabilecek ölçümler sarkaç ve tribometre ölçümleridir; rampa sınıfı sonradan yerinde belirlenemez. Bir kayma şikâyeti geldiğinde ya da bir alan yeniden düzenlenirken yerinde sarkaç ölçümü, hem sorunun büyüklüğünü hem de yapılacak müdahalenin etkisini gösterir. Aynı noktalarda müdahaleden önce ve sonra ölçüm yapmak, sonucu tartışmaya yer bırakmayacak biçimde belgelemenin yoludur. Kaymazlık için uygulanabilecek kimyasal ve mekanik yöntemleri mermer zemine kaymazlık uygulaması yazısında karşılaştırdık.

Alan Türüne Göre Hangi Ölçüm Anlamlıdır?

Her alan için aynı ölçüm aynı derecede bilgi vermez. Seçim, o alanda insanların nasıl yürüdüğüne ve zeminin hangi koşulda en tehlikeli hâle geldiğine göre yapılır. Bina tipine göre zorunlu değerler ülkeden ülkeye ve kurumdan kuruma değişir; bağlayıcı bir değer aranıyorsa ilgili mevzuata ve projenin şartnamesine bakılmalıdır.

Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan alanlarda hangi ölçümün daha çok bilgi verdiğini ve okurken nelere dikkat edileceğini özetliyor:

Doğal Taşta Değeri Etkileyen Ayrıntılar

Doğal taşta kaymazlık, taşın adından çok yüzey işlemine bağlıdır. Aynı mermer cilalı, honlu, kumlanmış ya da fırçalanmış olarak çok farklı değerler verir; aynı granit cilalı hâlde ıslakken kaygan olabilirken alevli yüzeyde iyi tutunur. Bu yüzden bir taş için verilen değer mutlaka hangi yüzey işlemiyle ölçüldüğü bilgisiyle birlikte okunmalıdır. Taşın diğer teknik değerlerini doğal taşın teknik değerleri yazısında topladık.

Dokulu yüzeylerde dikkat edilmesi gereken bir başka nokta da yöntem sınırıdır. Çok pürüzlü, derin dokulu yüzeylerde sarkacın kızağı yüzeyi temsil edecek biçimde sürtünemeyebilir; EN 14231 de belirli bir pürüzlülüğün üzerindeki yüzeyleri ayrıca ele alır. Cilalı mermerde ise ölçülen değer temizlik biçimine son derece duyarlıdır. Parlatıcı katkılı bir temizlik ürünü ya da kristalizasyon sonrasında yüzeyde kalan ürün artığı ıslak değeri düşürebilir. Parlaklıkla kaymazlık arasındaki ilişkiyi parlaklık ve kaymazlık dengesi yazısında ayrıca ele aldık.

Bir Test Raporunu Okurken Sorulacak Sorular

Kaymazlık raporları çoğu zaman tek bir sayı ya da sınıf olarak özetlenir; oysa sayının anlamı raporun ayrıntılarındadır. Bir raporu değerlendirirken şu sorulara cevap aramak gerekir:

• Hangi yöntem kullanıldı: Rampa, sarkaç ya da tribometre sonucu olduğu açıkça yazmalıdır; farklı yöntemlerin sayıları birbiriyle kıyaslanamaz.
• Hangi koşulda ölçüldü: Kuru ve ıslak değerler ayrı verilmelidir; yalnızca kuru değer içeren bir rapor ıslak alan için yeterli bilgi sunmaz.
• Numune mi, yerinde mi: Laboratuvar numunesi ürünü tanımlar, yerinde ölçüm ise zeminin bugünkü durumunu gösterir; ikisi farklı soruların cevabıdır.
• Hangi yüzey işlemi: Cilalı, honlu ya da dokulu yüzey bilgisi yoksa aynı taşın başka bir yüzey işlemiyle elde edilmiş değeri okunuyor olabilir.
• Kaç noktada ve hangi yönde: Tek noktadan alınmış bir değer, yürüme yolu ile kenar arasındaki farkı göstermez; ölçüm noktalarının bir planı olmalıdır.
• Ne zaman ölçüldü: Döşenmiş zemin aşınma ve temizlikle değiştiği için eski bir yerinde ölçüm bugünkü durumu temsil etmeyebilir.

Kurumsal bir binada bu raporlar zemin bakım dosyasının parçası olmalıdır. Islak alanlarda düzenli aralıklarla yapılan sarkaç ölçümleri, bakım programının işe yarayıp yaramadığını gösterir. Havuz ve spa alanlarında bu denetimin nasıl planlandığını otel havuz ve spa kaymazlık denetimi yazısında anlattık.

Elinizde bir rapor ya da katalog değeri varsa ve bunun sizin alanınız için ne anlama geldiğinden emin değilseniz, zemini yerinde görmek ve gerekiyorsa ıslak ölçüm planlamak en sağlıklı başlangıçtır. Alanın kullanımını ve elinizdeki belgeleri hizmet talep formu üzerinden iletebilirsiniz.